متوقف گرديد ، او فقط علت بود و معلول نبود . ولى حقيقت تفسير دوم نامحدود بودن ذات و صفات ذات خداوندى متكى است و نتيجهء مستقيم نامحدود بودن ذات و صفات اين شد كه خداوند نخستين وجودى است كه آغازى براى او نيست و آخرين وجودى است كه انتهايى براى آن تصور نمىشود . اميرمؤمنان عليه السلام در كلمات خود به اين تفسير اشاره نموده و مىفرمايد : « الاول قبل كلّ اول ، و الآخر بعد كلّ آخر ؛ بأوليته وجب أن لاأول له و بآخريته أن لاآخر له ؛ « 1 » نخستين وجودى است كه قبل از هر وجودى بوده و آخرين وجودى است كه بعد از هر موجودى خواهد بود ، ازليت او ايجاب مىكند كه مبدئى نداشته باشد و ابديت او ايجاب مىنمايد كه نهايتى براى او تصور نشود » . اما برهان نامتناهى بودن ذات و صفات خداوند در كتاب‌هاى فلسفى و كلام به طور مشروح مذكور است . هو الآخر . خداوند ابدى است . مفاد واضح « هوالآخر » همان ابدى بودن خداوند ذوالجلال است . از آن جا كه ابديت نقطهء مقابل ازليت است ، از دو تفسيرى كه براى ازليت گفته شد م يتوان دو تفسير مختلف براى ابديت بيان كرد : 1 . خداوند ابدى است ؛ يعنى همان‌طور كه در سر سلسلهء وجودات قرار گرفته است هم‌چنين در مقام فناى موجودات امكانى و پايان يافتن عمر جهان طبيعت آخرين وجودى است كه پس از فناى همه ، وجود او محفوظ خواهد ماند ؛ زيرا وجودى كه هستى از خود دارد و به اصطلاح

--> ( 1 ) . . همان ، خ 97 .